جدیدترین :

کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی و دیارده‌ی ئاڵۆزیی چه‌مکه‌کان

 

دوکتۆر ئیسماییل مەحموودی

رۆژانه له فه‌زای گشتی (Public Sphere) و‌ به‌تایبه‌تی له‌ راگه‌یاندنه‌کاندا، چه‌ندین ده‌سته‌واژه‌ و چه‌مکی وه‌ک ئۆپۆزسیۆن، ڕه‌خنه، دیمۆکراسی، ده‌سه‌ڵات، ڕۆشنبیر و ڕۆژنامه له‌ سه‌ر زاری خه‌ڵکی ئاسایی، خوێنده‌واران و قه‌ڵه‌می رۆشنبیران و سیاسه‌توانان و رۆژنامه‌وانان ده‌بیسین و د‌ه‌خوێنینه‌وه‌  و  شایه‌تی کایه‌ و به‌کارهێنانی سه‌یر و جۆراوجۆری  ئه‌م چه‌مکانه‌ین و هه‌ر توێژێ له‌ کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی به‌ پێی ویست و حه‌ز و ئاواتی خۆی به‌کاریان ده‌هێنێت و کایه‌ و مامه‌ڵه‌یان له‌ گه‌ڵدا ده‌کات و ده‌رەنجام نازانین مه‌به‌ست له‌م چه‌مکانه‌ چییه‌ و کام توێژ و ده‌سته،‌ ڕاست  و کام توێژ هه‌ڵه‌ ده‌کات و ئه‌م چه‌مکانه‌ بۆ ئه‌وەنده‌ هه‌ڵگری ڕاوبۆچوونی جیاوازهن و به‌ واتایه‌ک بۆ ئه‌وەنده‌ تووشی ئاڵۆزی هاتوون.

بوونی ئه‌م چه‌مکانه‌ له‌ گوتاری سیاسی و فه‌زای گشتیی کۆمه‌ڵگای کوردیدا له‌ لایه‌که‌وه‌ ڕه‌نگه  پیشانده‌ری بایه‌خی کۆمه‌ڵگای کوردی به‌م چه‌مکانه‌ و به‌گشتی ئه‌و چه‌مکانه‌ی‌ بێت که‌وا پەیوەستن به‌ گوتاری پێشکه‌وتن و تازه‌گه‌ری و ڕه‌وتی دیمۆکراسی خوازی و لێره‌وه‌ ده‌کرێت وه‌ک دیارده‌یه‌کی پیرۆز، خوێندنه‌وه‌ی بۆ بکه‌ین و بایه‌خی پێ بده‌ین. به‌ڵام له‌ لایه‌کی تره‌وه‌ به‌ هۆی دیارده‌ی به‌ئاڵۆزکردنی ئه‌م چه‌مکانەوە‌، پێده‌چێت ئه‌م ڕه‌وته‌ ده‌رەنجامێکی سه‌لبی و تێکده‌رانه‌ی لێ بکه‌وێته‌وه‌ و کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی تووشی کێشه‌ و قه‌یرانی جیدی بکات.

گرنگی نه‌دان به‌ پێناسه‌‌کردن و شرۆڤه‌ی زانستی و وه‌رگێڕانی ده‌ق و سه‌رچا‌وه‌ سه‌ره‌کییه‌کانی ئه‌م چه‌مکانه‌ و هه‌روه‌ها ئاخێزگه‌ی سه‌رهه‌ڵدانیان، بووەته‌ هۆی ئاڵووزیی ئه‌م چه‌مکانه‌ و به‌کارهێنانی جیاواز و ته‌نانه‌ت دژ‌به‌یه‌ک و  تێگه‌یشتنی سه‌قه‌ت و به‌رژه‌وندی خوازانه‌ی ئه‌م چه‌مکانه‌ و دیاره‌  له‌ ده‌رنجامدا  فه‌زای گشتی و گوتاری سیاسیی کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی به‌ره‌و ئاراسته‌یه‌ له‌ یه‌ک تێنگه‌یشتن و ئاڵۆزی و شڵه‌ژان و به‌گشتی ئاژوکاژ[۱] بردووه‌.‌

ئه‌م چه‌مک و ده‌سته‌واژانه‌ جیا له‌وه‌ی ڕه‌گ و ڕیشه‌یان ‌ له‌  کۆمه‌ڵگای کوردی و ته‌نانه‌ت سه‌رجه‌م کۆمه‌ڵگا ڕۆژهه‌ڵاتییه‌کان نییه و خاڵی گرنگتری ئه‌وه‌ی هه‌روه‌ها که ئاماژه‌مان پێدا کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی به‌ شێوه‌یه‌کی زانستی و قووڵ له‌ گه‌ڵ ئه‌م چه‌مکانه‌ ڕووبه‌ڕوو نه‌بووەته‌وه‌ و به‌ واتایه‌ک ناوه‌نده‌ ئاکادیمییه‌کانی هه‌رێمی کوردستان و له‌وانه‌ ‌زانستگه‌کانی هه‌رێمی کوردستان و هه‌روه‌ها گوتاری ڕۆشنبیریی کوردی له‌ باتیی پێناسه‌کردن و ناساندن و شرۆڤه‌ی ئه‌م چه‌مکانه‌ و ڕوونکردنه‌وه‌یان به‌ شێوه‌یه‌کی ڕووکەشانه‌ که‌وتوونه‌ته‌ مامه‌ڵه‌ و کایه‌ له‌ گه‌ڵ ئه‌م چه‌مکانه‌ که‌ به‌گشتی هه‌ست ده‌کرێت به‌ شێوه‌یه‌ک پەیوه‌ست کراون به  توندوتیژی و لێره‌دا به‌خێرایی ده‌ڕوانینه‌ مانای باوی ئه‌م چه‌مکانه‌ له‌ گوتاری سیاسیی ئه‌مڕۆی هه‌رێمی کوردستاندا.

 

ڕه‌خنه‌:

له‌ گوتاری سیاسی و ته‌نانه‌ت گوتاری ڕۆشنبیریی کۆمه‌ڵگه‌ی ئێستا‌ی کوردەواریدا، ڕه‌خنه‌ واته‌ ڕه‌فزکردن، واته‌ سڕینه‌وه،‌ واته‌ هه‌موو شتێ به‌ خراپ و ناڕوونی ته‌عبیر و تماشاکردن، واته‌ به‌ چاویلکه‌ی ڕه‌شه‌وه‌ سەیری سیاسه‌ت و ده‌سه‌ڵات و کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی کردن، جار جاریش واته‌ جنێودان به‌ زه‌وی و ئاسمان و به‌گشتی هه‌ڵکوتانه‌ سه‌ر ئه‌و شتەی وا پێی ده‌گوترێ ده‌سه‌ڵات، ڕه‌خنه‌ واته‌ باسکردن له‌ گه‌نده‌ڵی و حیساباتی بێبنه‌ما و ده‌نگۆی ڕاست و ناڕاست سه‌باره‌ت به‌ ئه‌وه‌ شتانه‌ی په‌یوه‌ندییان به‌ پاره‌وه‌ بێت. به‌گشتی ڕه‌وتی ڕه‌خنه‌ له‌ کۆمه‌ڵگای کوردی له‌ باتیی باش پێناسه‌ کردن و هه‌ڵسانگاندن و قه‌زاوەتی بێلایەنانه‌ به‌ مه‌به‌ستی چاکسازی و پیاچوونه‌وه‌  و ساغکردنه‌وه‌ به‌ره‌و‌ مانای تێکدان و ڕه‌فزکردن و سڕینه‌وه‌ ده‌ڕوات که‌ ده‌رەنجام ڕه‌خنه هاوتا ده‌بێت له‌ گه‌ڵ چه‌شنێک له‌ توندوتیژی  و تێکده‌ری و ڕه‌شبینی.

دیمۆکراسی:

واته‌ ئه‌و تاقم و ده‌سته‌ی که‌وا پێی ده‌وترێ زۆرینه‌ و له‌ ڕێگه‌ی هه‌ڵبژاردن یان هێزی عه‌سکه‌ری خاوه‌ن ده‌سه‌ڵاته‌ و   بۆی  هه‌یه  زۆربه‌ی شته‌کان بۆ خۆی و به‌رژه‌وەندیی خۆی قۆرغ بکات. دیمۆکراسی لای ئێمه‌ واته‌ دروستکردنی چه‌ندین شه‌قام و بینا و گوندی ڕۆژئاوایی و گڵۆپ باران کردن و هێنانی چه‌ندین شتی سه‌یروسه‌مه‌ره‌ی بیانی  وه‌ک هۆتێل و مۆڵ و پرکردنی شه‌قام له‌ ڕۆژنامه‌ و گۆڤار  و پر بوونی کوردەواری له‌ توێژێکی به‌ ناو‌ ڕۆژنامه‌نووس… پیشاندان و بانگه‌شه‌ی دیمۆکراسی و کولتووری دیمۆکراسی و سەپاندنی وانه‌کانی دیمۆکراسی به‌م‌ ئاراسته‌یه،‌ بێجگه‌ له‌ ئاڵۆزکردنی ئه‌م چه‌مکه و زیادکردنی نایه‌کسانیی کۆمه‌ڵایه‌تی و ده‌نگی ناڕه‌زایه‌تی و گرنگتر له‌ هه‌مووی دژایه‌تی حکوومه‌ت و خه‌ڵک، هیچ ده‌سکه‌وت و ده‌رەنجامێکی به‌دواوه‌ نییه.

جیا له‌وه‌ی ئه‌م چه‌مکه هه‌روه‌ها کە ئاماژه‌مان پێدا پێویستی به‌ باس و شرۆڤه‌ و روونکردنه‌وه‌ی زانستی هه‌یه، ره‌نگه بتوانین بڵێین بۆ لادان له‌ تێگه‌یشتنی هه‌ڵه‌ له‌ ‌ دیمۆکراسی، یه‌که‌م شت ئه‌وه‌یه که‌ دیمۆکراسی واته‌ پاراستنی مافی که‌مایه‌تی، نه‌ک قۆرغکردنی هه‌موو شتێ بۆ زۆرینه‌.

 

ده‌سه‌ڵات:

ده‌سه‌ڵات له‌ گوتاری ئه‌مڕۆی هه‌رێمی کۆمەڵگەی کوردی واته‌ ئه‌و بوونه‌وه‌ره‌‌ دیار و نادیاره‌ که‌وا به‌رده‌وام مرۆڤی کورد ئه‌چه‌وسێنێته‌وه‌ و به‌رده‌وام‌ خه‌ریکی گه‌نده‌ڵی و کاری خراپه‌. ده‌سه‌ڵات واته‌ ئه‌و شته‌ زۆر سه‌یر و عه‌جایه‌به  که‌ پێویسته‌ خۆمانی لێ لادەین و بێزی لێ‌ بکه‌ینەوە و ئه‌گه‌ریش هه‌ر که‌س باسی بکات یان گه‌نده‌ڵه‌  و یان فاشیسته و  پیاوکوژه‌ و به‌گشتی ده‌سه‌ڵات واته‌ کوشتن، خراپکرد‌ن، و گه‌نده‌ڵی و تۆقاندن و دژەخه‌ڵک بوون.

ئاڵۆزیی ئه‌م چه‌مکه‌ بێگومان کۆمه‌ڵگای کوردی تووشی قه‌یرانی سه‌ره‌کی و دوورکردنه‌وه‌ی خه‌ڵک له‌ حکوومه‌تی کوردی کردووه‌ته‌وه‌ و به‌ شێوەیەک‌ که‌ ده‌توانین دان به‌م ڕاستییەدا بنێین که‌وا له‌ کۆمه‌ڵگه‌ی هه‌رێمی کوردستان سۆز بۆ نیشتمان و خاک و هێما نه‌ته‌وه‌ییه‌کان تا ڕاده‌یه‌کی مه‌ترسیدار که‌مبوونەته‌وه‌ و پێده‌چێت ئه‌م گوتاره‌ ده‌رەنجام کۆمه‌ڵگای کوردی تووشی توندوتیژی و دابڕان بکات و خه‌ڵکانێ  سه‌ر هه‌ڵبدەن کە به‌ بیانووی دژایه‌تی له‌گه‌ڵ ده‌سه‌ڵات شه‌رعییه‌ت به‌ هه‌موو کارێکی تێکده‌رانه‌ بدەن.

ده‌سه‌ڵات مانای قووڵ و فه‌لسه‌فی و سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تی هه‌یه و پێویستی به‌ ڕوونکردنه‌وه‌ و شرۆڤه‌کردنه‌وه‌ هه‌یه که‌ به‌داخه‌وه‌ ناوه‌ندە ئاکادیمییه‌کانی هه‌ریم خۆیان له‌م بابه‌ته‌ شاردووه‌ته‌وه‌ و ڕۆشنبیرانیش له‌ باتی باسی زانستی و ڕوونکه‌ره‌وانه‌ له‌مێژه‌ بۆ ناشیرینکردن و ئاڵۆزکردنی ئه‌م چه‌مکه کار ده‌که‌ن. دیاره‌ ده‌سه‌ڵاتی سیاسیی کوردی وه‌ک هه‌موو ده‌سه‌ڵاته‌کان  به‌گشتی لایه‌ن و ڕه‌هه‌ندی  خراپ و دزێو و ناشیرین و بگره‌ زۆر خراپیشی هه‌یه، به‌ڵام ناکرێت له‌ ڕه‌هه‌ند و لایه‌نه‌کانی باش و ئیجابیش نکۆڵی بکه‌ین. بۆیه‌ پێویسته‌ ناوه‌نده‌ ئاکادیمییه‌کانی هه‌رێم وه‌ک ئه‌رکی نیشتمانی و زانستی به‌ شێوه‌ی زانستی و له‌ پانتایه‌کی به‌رفراواندا بکه‌ونه‌ باسی زانستی چه‌مکی و ڕه‌هه‌نده‌کانی‌ ده‌سه‌ڵات و ڕۆشنبیرانیش ڕه‌خنه‌یان به‌ره‌وه‌ ئاراسته‌ی چاکسازی بێت نه‌ک ڕه‌فز و سڕێنه‌وه‌ و جنێودان و به‌ مێرده‌زمه‌کردنی ده‌سه‌ڵات.

ڕۆشنبیر:

ئه‌و بوونه‌وه‌ریه که‌ پێویسته‌ به‌رده‌وام باسی ده‌سه‌ڵات و گه‌نده‌ڵی بکات و جار جاریش شێعر و ڕۆمان بنووسێ و بڕێک جاریش له‌ میدیا و ڕۆژنامه‌کاندا  ده‌ربکه‌وێت و باسی ده‌سه‌ڵات بکات و  به‌ڵام قه‌ت نابێت باسی یه‌ک شتی چاکی ده‌سه‌ڵات بکات، له‌ که‌شوهه‌وای سیاسی و رۆشنبیریی کوردستاندا ناسنامه‌ی ڕۆشنبیر گرێدراوه‌ به‌ ڕه‌فزکردنی ده‌سه‌ڵات و به‌ واتایه‌ک ڕه‌فز و خۆلادان له‌ ده‌سه‌ڵات .

ئاست و پێگه‌ی گوتاری ڕۆشنبیری کوردی له‌ باتیی  لێکۆڵێنەوە، بیرکردنه‌وه‌، گومان کردنه‌وه‌، تیۆردانان و که‌ڵک وه‌رگرتن له‌ هێزی بیر و خەیاڵی خوی، به‌گشتی دابه‌زیوه‌ بۆ باسکردن و ڕه‌فزکردنی ده‌سه‌ڵات و جاروباریش هه‌ڵوێستگرتن له‌ ئاست دیارده‌یه‌کی دزێوی وه‌ک تیرۆر .[۲]

ڕۆژنامه‌:

ڕۆژنامه‌ واته‌ گۆڕه‌پانی ستایشی ده‌سه‌ڵات  یان ڕه‌فزکردنی‌  ده‌سه‌ڵات.  له‌ گوتاری کوردی بوونی ژماره‌ی زۆرتری ڕۆژنامەنووس له‌ ڕۆژنامه‌خوێن، مه‌سه‌له‌ خۆ به ‌ده‌رخستن، گرنگی به‌ پڕکردنه‌وەی لاپه‌ڕه‌ی ڕۆژنامه‌کان‌،  دوورکه‌وتنه‌ له‌ ئه‌رکی سه‌ره‌کیی کاری ڕۆژنامه‌وانی، واته‌ ئه‌و شتەی که‌وا له‌ ڕۆژئاوا پێی ئەوترێت: (press) یان گوشار،  ڕه‌نگه لە دیارترین خه‌ساره‌کانی کاروباری رۆژنامه‌نووسی بێت له‌ هه‌رێمی کوردستاندا.

به‌لام خاڵی گرنتر ئه‌وه‌یه که ئێسته‌ له‌ هه‌رێمی کوردستان و له‌ گوتاری سیاسیی کوردستاندا، ڕۆژنامه‌ وه‌ک دوو ساحه‌ی کایه‌،‌ ته‌عبیری لێوه‌ ده‌که‌ن، یه‌که‌م  جێگه‌ی ستایش و لاواندنه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌ و دووهه‌م جێگه‌ی ڕه‌فز و کوتانه‌ سه‌ر ده‌سه‌ڵات. لێره‌وه‌ چه‌مکی ڕۆژنامه‌ش وێڕای پێشینه‌ی شایانی له‌ کۆمه‌ڵگه‌ی کوردیدا، هه‌نووکه‌ تووشی ئاڵۆزی و قه‌یران هاتووه‌ و له‌ باتی کردنه‌وه‌ی ده‌روازه‌ی گفتوگۆ و هه‌روه‌ها ده‌وڵه‌مه‌ند کردنی فه‌زای گشتی (Public Sphere)، خه‌ریکه‌ کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی به‌ره‌وه‌ نائارامی و ئاڵۆزی و ئاژوکاژ ده‌بات و به‌ واتایه‌ک خه‌ریکی به‌رهه‌م هێنانه‌وه‌ی (reproduction) ڕق و بوغز و دووبه‌ره‌کی و چه‌ند به‌ره‌کین.

ئه‌م به‌رداشت و تێگه‌یشتنه‌ له‌م چه‌مکانه و چه‌مکانی هاوتای ئه‌مانه‌‌ له‌ گوتاری سیاسیی کوردی ئه‌کرێت وه‌ک ئاڵۆزیی چه‌مک ته‌عبیری لێوه‌ بکرێت  و بۆ لابردنی ئه‌م ئاڵۆزییه پێویسته پێش هه‌موو شتێ  بۆ ئه‌وه‌ی به‌ر له‌ خراپتر کردنی فه‌زای گشتی و سیاسیی گوتاری سیاسیی کوردی بکرێت، ئه‌م گوتاره به‌گشتی بگۆڕدرێت و به‌ره‌و ئاراسته‌ی زانستی کاریان بۆ بکرێت، تا جێگه‌ و پێگه‌ و مانای سه‌ره‌کیی خۆیان په‌یدا بکه‌نه‌وه و‌ چیتر نه‌بنه‌ هۆی ئاڵۆزی و شێواند‌نی فه‌زای ڕۆشنبیری و سیاسیی هه‌رێمی کوردستان و ئه‌مه‌ ئه‌رکی سه‌رجه‌م ئه‌ندامانی ناوه‌نده‌ زانستییه‌کانی هه‌رێم و سه‌رجه‌م ڕۆشنبیران و ڕۆژنامه‌نووسانی کۆمەڵگەی کوردییە.

[۱]  لە کوردی هەورای بە مانای قەیران

[۱]  ئه‌م نووسراوه‌ باس له‌ گوتاری(discourse) رۆشنبیریی ئه‌مڕۆی هه‌رێمی کوردستان بەگشتی ده‌کات  و ئه‌م ڕستانه‌ به‌ مانای چاوڵێداخستن له‌ به‌رهه‌م و هه‌ڵوێستی شیاوی ڕۆشنبیرانی ئه‌مڕۆی کوردستان نییه، به‌ڵکوو له‌ ڕوانگه‌ی دیسکۆرسه‌وه‌ ‌ باس له‌ فه‌زای گشتیی رۆشنبیریی هه‌رێمی کوردستانه.

 

 ئەم وتارە لە ژمارەی ۲۰ی مانگنامەی چیا چاپ کراوە.

جوابی بنویسید

ایمیل ها معلوم نمیشود

کلیه حقوق مادی و معنوی برای انجمن سبز چیا محفوظ می باشد