جدیدترین :

سیاست زبانی و آموزش چندزبانگی (٧)

 

این شماره: جمهوری خلق چین

امین عزیزی

تأکید بر حق آموزش به زبان مادری، پیش از هر چیز از این فرض ناشی می‌شود که تنوع زبانی و فرهنگی، که جزء ارزش‌های انسانی و از عوامل انسجام بخش جوامع بشری است، جز از طریق حق آموزش به زبان مادری حفظ نمی‌شود. یونسکو آموزش به زبان مادری را حق کودکان می‌داند، زیرا کودکان، زبان مادری خویش را بهتر درک می‌کنند و همین درک موجب می‌شود آن‌ها از فعالیت‌های آموزشی لذت ببرند.

زبانی که به نگارش درنیاید، به‌تدریج ضعیف و ناکارآمد شده و درنهایت می‌میرد

ایران بر اساس شاخص تنوع زبانی، با داشتن دست‌کم شش زبان متمایز ،از درصد همانندی پائینی برخوردار است. هر یک از زبان‌های کوردی، ترکی، عربی، بلوچی و ترکمنی به‌عنوان زبان مادری از اقلیت‌های ملتی/ قومی ایران، معرف وجهی از فرهنگ و هویت متمایز آنان به شمارمی آیند و در عین اینکه بازتاب‌دهنده باورها، ارزش‌ها و سنت‌های آنان بوده، ارزش‌ها و هویت خاص آن‌ها را نیز از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌سازند.  انحصار آموزش رسمی به زبان فارسی که یکی از جلوه‌های آشکار زبان کشی است، موجب افت پایگاه اجتماعی زبان اقلیت‌ها و اختلال در ماهیت و نقش انتقالی آن‌ها شده است. زبانی که به نگارش درنیاید و در فرایند آموزش و کاربرد رسمی با واژه‌گزینی و خلق کلمات مناسب برای اختراعات و فراورده‌های جدید بشری خود را به‌روز نکند، در اثر گسترش آلودگی‌اش به واژه‌های نوین و روزآمد زبان رسمی مسلط، به‌تدریج ضعیف و ناکارآمد شده، قابلیت ارتباطی خود را ازدست‌داده و درنهایت می‌میرد. (آموزش به زبان مادری؛ فرصت یا تهدید – شاهد علوی)

در شماره‌های پیشین ماهنامه چیا، تجارب کشورهایی که دارای اقلیت‌های زبانی متفاوت هستند را موردبررسی قرار داده و نمونه‌های موفق اجرای سیستم چندزبانگی را یادآور شده‌ایم. در این شماره ماهنامه چیا، بخش هفتم از این سلسله مباحث را موردتوجه قرار می‌دهیم. توجه به تجربه چینی تنوع زبانی و فرهنگی و چگونگی برخورد دولت کمونیستی این کشور با فرهنگ و زبان اقوام و اقلیت‌های ده‌ها میلیونی این کشور ارزشمند و قابل تأمل می‌باشد.

چین در قالب یک نظام تک‌حزبی و کمونیستی

“جمهوری خلق چین،  متشکل از ۵۶ قوم و نژاد متنوع و رنگارنگ، با بیش از هفت هزار سال پیشینه تاریخی، دارای یکی از کهن‌ترین و درخشان‌ترین تمدن‌ها و غنی‌ترین فرهنگ‌های بشری است. چهار اختراع مهم جهان؛ قطب‌نما، باروت، صنعت چاپ و کاغذ از دستاوردها و خدمات مهم آنان به بشریت محسوب می‌شود. (عادل خانی دکتری مردم‌شناسی از دانشگاه پکن).

یافته‌های باستان‌شناسی و فسیل‌های مربوط به انسان در ۶٨٠ تا ٧٨٠ میلیون سال پیش و فسیل مرد پکنی از گونه راست‌قامت و دارای توانایی ساخت آتش در غاری نزدیک پکن با قدمت ١١ تا ١٨ هزار سال پیش از میلاد و شکلی از نوشتار از حدود ۵٠٠٠ سال پیش در سرزمین کنونی چین کشف شدە است.

کشور چین با چشم‌انداز طبیعی متنوع با استپ‌های جنگلی و بیابان‌هایی چون گبی و هم‌مرز با رشته‌کوه هیمالیا، سابقه ۶٠٠٠ سال نظام سیاسی بر پایه سلطنت مطلقه موروثی است که در سال ١٩١١ با تشکیل جمهوری چین نابود شد و در سال ١٩۴٩ با پیروزی کمونیست‌ها به رهبری مائوتسه تونگ، جمهوری خلق چین تأسیس گردید.

چین در قالب یک نظام تک‌حزبی و توسط حزب کمونیست اداره می‌شود و دارای ٢٢ استان، ۵ منطقه خودمختار، ۴ شهر با مدیریت مستقیم (پکن، شانگهای، تیانجین و چونگ کینگ) و ٢ منطقه با خودمختاری بسیار (هنگ کنگ و ماکائو) می‌باشد.

چین در طول تاریخ، تحت تأثیر مذاهب و مکاتب فکری بوده است. ازجمله می‌توان به کونفسیوس گرایی، بودائی و تائویی، ٣ مکتب فکری و مذهبی تاریخی مردم اشاره کرد. بی‌دینی در چین ۴۶%، بودائی ١۶%، مسیحی۴%، مسلمان ١% و بقیه پیرو مذاهب دیگر هستند.

بافت جمعیتی و سیاست‌های قومی در چین

٩١% جمعیت چین از قوم “هان” هستند. بقیه از اقلیت‌های قومی مانند ژوانگ، منچو، اویغور، هویی، میاو، یی، توجیا، مغول و تبتی می‌باشند. هرچند جمعیت اقلیت‌های قومی در چین نسبت به کل جمعیت آن اندک است، اما جغرافیای پراکندگی آنان بسیار گسترده است. در مناطق مسکونی قوم «هان»، یعنی قوم اصلی و غالب چین، اقلیت‌های قومی نیز سکونت دارند و در مناطق اقلیت نشین نیز مراکز مسکونی قوم «هان» وجود دارد. این ترکیب پراکندگی در یک فرایند تاریخی طولانی‌مدت و براثر ارتباطات، مهاجرت و حرکت از نقطه‌ای به نقطه دیگر میان اقوام گوناگون چین شکل‌گرفته است.

١۵۵ منطقه خودمختار، ویژه مناطق اقلیت نشین

یکی از سیاست‌های اساسی دولت چین، ایجاد “نظام خودگردانی ویژه مناطق اقلیت‌های قومی” است که نخستین منطقه خودمختار به این نام در سال ١٩۴٧ در مناطق تحت حکومت کمونیست‌ها در مغولستان داخلی ایجاد شد و با سیطره آن‌ها در سال ١٩۴٩ بر تمام چین، چند منطقه دیگر خودمختار (اویغوری، جوانگ، تبت، هویی و…) تأسیس گردید و تا پایان سال ١٩٩٨ میلادی، مناطق و نواحی خودمختار ویژه اقلیت‌های قومی در تقسیمات سیاسی و اداری چین به ١۵۵ منطقه رسید که شامل ۵ منطقه بزرگ خودمختار، ٣٠ ولایت خودمختار، ١٢٠ شهرستان خودمختار و ١٢۵٩ روستای اقلیت نشین می‌باشد.

۴۴ اقلیت از میان ۵۶ اقلیت قومی سراسر چین دارای منطقه خودمختار هستند و ٧۵% کل جمعیت اقلیت‌های قومی چین از ساختار خودگردانی در مناطق خود برخوردارند و مساحت بخش‌های اداری مناطق خودمختار اقلیت‌های قومی ۶۴% از کل مساحت کشور را تشکیل می‌دهد و مناطق سکونت آن‌ها ازلحاظ منابع معدنی و ذخایر زیرزمینی بسیار غنی و متنوع هستند.

آزادی کاربرد زبان اقلیت‌های قومی در چین

دولت چین درمجموع سیاست‌ها و امتیازات بیشتری به‌ویژه در برنامه تنظیم خانواده و افزایش توسعه اجتماعی و اقتصادی برای اقلیت‌های قومی قائل بوده که این امر سبب افزایش چشمگیر جمعیت اقلیت‌ها نسبت به متوسط رشد شدە است.

همه اقلیت‌های قومی چین از آزادی کاربرد و توسعه خط و زبان خویش برخوردارند. دولت چین از دهه ۵٠ میلادی درزمینه خط و زبان اقلیت‌های قومی با تربیت نیروی انسانی شایسته و متخصص، به ابداع، اصلاح و پیرایش زبان‌های فاقد خط یا زبان‌های مخطوط ناقص کمک کرد و تلاش زیادی برای کاربردی نمودن خط و زبان اقلیت‌های قومی در همه زمینه‌ها مبذول داشت تا این خطوط و زبان‌ها در قالب آموزش‌های دوزبانه و سوادآموزی به بزرگ‌سالان و انتشار روزنامه‌ها و جراید و نشر کتاب استعمال و ترویج شوند.

ایجاد دولت‌های خودگردان و تأمین هزینه‌های تدریس زبان‌های محلی و ملی

دولت چین همچنین برای تعدیل سیاست‌هایی که منجر به توزیع نابرابر فرصت‌ها و سرمایه‌ها و خدمات رفاهی و آموزشی، تمرکز مراکز صنعتی و تولیدی و زیرساخت‌های عمده اقتصادی در استان‌های خاص، افزایش اختلاف شاخص‌های رفاه در بین استان‌های محروم اقلیت نشین با استان‌های برخوردار، تقسیم ناعادلانه فرصت‌های مدیریتی و سهم نابرابر مناطق محروم در مشارکت‌های سیاسی و توزیع قدرت که به تشدید فقر و محرومیت در مناطق اقلیت نشین و افزایش مهاجرت‌ها و عدم بهره‌گیری از ظرفیت‌های موجود در مناطق مختلف، می‌انجامید، شکلی از دولت فدرالی که دارای دولت‌های خودگردان باشند را به اجرا گذاشت و نیز با به رسمیت شناختن زبان‌های محلی در سطح محلی یا ملی، تضمین حضور نمایندگان اقوام در دولت مرکزی یا ارگان‌های مفسر قانون اساسی، تصویب سیاست‌های تنوع‌گرایی فرهنگی در مجلس و گنجاندن آن‌ها در قانون اساسی، تأمین هزینه‌های تدریس زبان‌های محلی در دانشگاه‌ها، مدارس و دستگاه‌های ارتباط‌جمعی و اعطای نقش بین‌المللی به دولت‌های محلی، تنوع قومی را نه به‌عنوان یک تهدید، بلکه به‌عنوان یک فرصت که به غنا و ثروت جامعه می‌انجامد، مقبولیت بخشید.

همچنین دولت چین با نگاهی منطقی و آگاهانه در جهت پاسخگویی به نیازهای فرهنگی و سیاسی اقلیت‌های قومی؛ برابری و همبستگی قومی، خودمختاری مناطق اقلیت نشین، تضمین به‌کارگیری و رشد زبان و نوشتار اقلیت‌های قومی، احترام به آداب‌ورسوم و سنن و آزادی اعتقادات و باورهای دینی و ارتباط با شخصیت‌ها و بزرگان اقلیت‌های قومی را اجرایی نمود.

دولت چین برای جلب اعتماد اقلیت‌های قومی به نیازهای فرهنگی و سیاسی اقلیت‌های قومی، پاسخ می‌گوید. به‌عنوان نمونه در این راستا، عبارت چینی «بانک خلق چین» که در روی اسکناس‌های رایج در چین منقوش است را به زبان چهار اقلیت قومی دارای جمعیت عمده در کشور در صفحه پشت هر اسکناس درج کرده و تصاویری از اقلیت‌های قومی ساکن آن کشور را بر روی اسکناس رایج حک کرده است.

اقلیت‌های قومی و سیاست‌های زبانی در چین

زبان‌های چینی که اغلب درمجموع به نام “چینی” – زونگوون- (Zhōngwén) خوانده می‌شود، به خانواده زبان‌های چینی – تبتی تعلق دارد. زبان گفتاری آن هم که هانیو (Hanyu)- زبان قوم هان (Han) خوانده می‌شود، به دلیل نبود مرجع نوشتاری برای زبان شفاهی اغلب تضادآفرین است.

ماندارین که زبان رسمی شمال و شمال غربی چین است، با ۸۳۶ میلیون گویشور، پرگویشورترین زبان دنیاست. وو (wu)، گان (gan)، هاکا (hakka)، مین (min)، زیانگ (xiang) و نیز گروه‌های زبانی مینان (minnan) و مین بی (minbe)، ازجمله زبان‌های دیگر چین است. تمامی این زبان‌ها از نوشتاری واحد تبعیت می‌کنند که با حروف الفبای چینی نوشته می‌شود.

دولت چین با جدیت سیاست برابری اقوام و برابری زبان‌ها را به مرحله اجرا درآورده و احترام شایسته و حمایت‌های قانونی نیز برای کاربرد و توسعه خط و زبان اقلیت‌های قومی قائل شده است. جمعیت اقلیت‌های قومی کشور چین بالغ‌بر ١٠٨ میلیون نفر برابر با ٩٨/٨% جمعیت کل کشور می‌باشد. آموزش گروه‌های اقلیت نژادی، بخش مهم تعهدات آموزش ملی را تشکیل می‌دهد.

آموزش به زبان مادری در مدارس مناطق اقلیت‌های قومی

دولت کمونیستی چین به تشویق و توسعه آموزش معلمین اقلیت‌های قومی در جهت پیشبرد توسعه آموزش در نواحی اقلیتی مبادرت می‌نماید. مؤسسات آموزش عالی، کالج‌ها و مدارس متوسطه آموزش، عهده‌دار مسئولیت آموزش‌وپرورش معلمان اقلیت‌های قومی می‌باشند. علاوه بر این بخش‌هایی از مؤسسات ملی و دانشگاه‌های جامع نیز به ارائه برنامه‌های آموزش معلمان اقلیت‌های قومی مبادرت می‌نمایند.

در کشور چین تمام امکانات و شرایط لازم برای آموزش به زبان مادری در مدارس برای اقلیت‌های قومی کاملاً مهیا بودە و هیچ‌گونه محدودیتی برای استفاده و کاربرد آن قانونا و عرفا وجود ندارد. همچنین در مدارس مناطق اقلیت نشین به‌نوعی، سیستم پیشنهادی یونسکو در مورد آموزش چندزبانگی اجرایی گشته است. این در حالی است، باوجوداینکه چین دارای دولتی کمونیستی و آزادی‌های سیاسی در آن به‌شدت محدود بودە و تنها یک حزب (دولتی – کمونیستی) در آن اجازه فعالیت دارد، درزمینه آزادی‌های فرهنگی و زبانی برای اقوام و اقلیت‌های قومی سازوکارهای لازم را جهت راضی نگه‌داشتن آن‌ها و احترام به زبان و فرهنگ و آداب‌ورسومشان به کار بسته است. البته آموزش زبان چینی و فراگیری آن به دلیل اینکه زبان بیش از ٩٠% کشور چین می‌باشد، در تمام مدارس اجباری بوده و آموزش زبان انگلیسی نیز به علت کاربرد جهانی و اقتصادی آن از دروس اجباری می‌باشد.

فشارهای ایدئولوژیکی کمونیست‌ها علیه اقوام و اقلیت‌ها

اما با تمام این‌ها، انتقادات شدیدی مدام درزمینه نقض حقوق بشر در چین از جانب محافل بین‌المللی و مدافعان حقوق اقلیت‌ها به دولت کمونیستی چین وارد گردیدە است. به‌ویژه ازآنجاکه چین دارای رژیمی ایدئولوژیک و تک‌حزبی و کمونیستی است، برای تحمیل و القا مبانی عقیدتی خود فشارهای زیادی به اقلیت‌ها وارد می‌نماید و در موارد زیادی از قوه قهریه و فشارهای گوناگون علیه اقوام استفاده نموده و هر جا که مبانی کمونیستی دولت حاکم با آداب‌ورسوم و فرهنگ اقوام و اقلیت‌ها تباینی داشته باشد، حاکمیت با استفاده از زور و فشار، اختلاف را به نفع خود به پایان می‌برد. بدون شک این زمینه ایست جهت پایمال کردن حقوق فرهنگی اقلیت‌ها و اقوام گوناگون ساکن چین.

فهرست منابع:

– سایت رسمی کمیسیون دولتی امور اقوام جمهوری خلق چین http://www.seac.gov.cn

– اقلیت‌ها و تبعیض؛ ج.ام.ورستر، فیلیپ پرل موتر، سینگ بازیل و …؛ ترجمه محمود روغنی؛

– Anthony smith, The Ethnic origins of nations

– Edward shills, ‘primordial,personal,sacred and sivil ties’»

– Gliford Geertz,’The Intergative Reolution”in c.Geertz(ed.),

سایت اقلیت‌های قومی در خبرگزاری شین خوا: News.xinhuanet.com http://

– Walton, Greg; International Centre for Human Rights and Democratic Development (2001).

 

این مطلب در شماره ۲۰ ماهنامە چیا چاپ گردیده است.
ایمیل نشریه: chya.govar@gmail.com

جوابی بنویسید

ایمیل ها معلوم نمیشود

کلیه حقوق مادی و معنوی برای انجمن سبز چیا محفوظ می باشد