انجمن سبز چیا

انجمن سبز چیا

پاراستنی ژینگە، پاراستنی ژیانە

  • your-alt
  • your-alt

سد بلبر در ترازوی توسعه پایدار: سد داریان را تکرار نکنیم

اندازه فونت :
۱۳۹۵/۰۷/۲۶

دکتر سید مختار هاشمی
استاد مدعو دانشگاه کردستان

1. مقدمه: ذخایر کارستی عظیم آب شرب در هورامان در معرض نابودی
زاگرس يكي از منابع مهم مطالعاتي زمين شناسي، باستان شناسي و تاريخي ايران زمين است. بیش از 55 درصد از وسعت سازندهای کارستی کربناته در ایران در زاگرس قرار دارد (مجموعاً 11 درصد وسعت ایران کارستی است). کارست به عنوان ناحیه ای “با هيدرولوژي و سيماي متمايز كه باعث ايجاد محيطي منحصر به فرد شده است” تعریف شده است (هاشمی، 1994 الف). به علت پدیده انحلالی سنگ های کربناته مانند گج و نمک تخلخل ثانویه به وجود می پاید و پدیده های مثل چاله هاي كارستي، مجاري كارستي، غار، پليه، گرايك و چشمه هاي بزرگ به وجود می آید. ایجاد مخازن کارستی عظیم به علت نفوذپذیری سریع آبخوان باعث شده است که 25% از آب شرب در جهان از طریق چشمه های کارستی تامین شود. در عین حال، توسعه منابع آب می تواند لطمه ای بزرگی به این منابع وارد کند غالباً در ایجاد تونل وسد منشاء هجوم آب به تونل و فرار آب از سد می باشند (مانند فرار آب از سد لار در تهران).
مناطق کارستی هورامان در غرب زاگرس قرار دارد که نزدیک به 900 کیلومتر مربع سنگ های کربناته است. بنا به قول Maire (1978) نمونه های جالب کارستی که در خاورمیانه بی نظیر است در هورامان قرار دارد. تنوع پدیده های کارستی، سیماهای خطی، سطحی و دیگر چشم اندزهای کارستی در قلات مرتقع هورامان نشان دهنده سیر تکوینی تاریخی کارست زاگرس و میراث عظیمی از طبیعت خلاب و نادر همراه با توسعه مجتمع های انسانی در طول هزاران سال می باشد. هورامان از تنوع زیستی بالایی برخوردار است و این عاملی برای ماندگار ماندن سکونتگاهای سنتی و استقرارهایی انسانی از تاریخ ظهور شبانی و عشایری و روستاتی تا امروز (هاشمی، 1994 الف).
بنا بر این منظقه هورامان در غرب زاگرس از قابلیت بالایی برخوردار است و تنوع زیستی و تنوع زمین شناسی بستری را برای ایجاد مکانیسمی برای تحقق توسعه پایدار، بهره برداری مناسب از منابع کارستی در قالب فرهنگ غنی فراهم آورده است.
یکی از کارکردهای مهم کارست تامین منابع آب شرب است. اما برنامه های توسعه منابع آب و سدسازی در منطقه ذخایر با ارزش منابع آب کارستی را از بین میبرد. برای مثال سد داریان بیش از 14 چشمه را زیر آب برد و سد و نیروگاه مطالعاتی بلبر بیش از 21 چشمه کارستی را برای همیشه دفن میکند. با آبگیری سد داریان، چشمه بل (کانی بل) یکی از بزرگترین چشمه های کارستی با بهترین کیفیت آب معدنی که در فهرست آثار ملی ثبت گردیده است، از بین رفت. سیاست کلان دولت مبنی بر ثبت جهانی هورامان با نابودی چشمه بل و منابع کارستی و ابژه های زمین شناسی دچار خلل می شود (هاشمی، 1994 الف).

2. روند تخریبی ذخایر آب زیرزمینی در هورامان: بازنگری بحران چشمه بل
با توجه به جایگاه علمی مشاور طرح سد داریان و طرح موسوم به نجات‌بخشی چشمه بل، شرکت مهندسین مشاور مهاب قدس و اشتباه ادراکی ایجاد شده از تحلیل غلط ناشی از طرح بد مطالعه شده احداث سد داریان، کارفرما (شرکت توسعه منابع آب و نیرو اختصاراً آب و نیرو) متأسفانه به این جزمیت رسیده بود که احداث سد داریان حتمی می‌باشد (هاشمی، 1994 ب). اشتباهات ادراکی کارفرما، کارکرهای مهم این چشمه عظیم را نادیده گرفت (ناگفته نماند که 13 چشمه دیگر هم غرق می شود):
1. چشمه بل به عنوان میراث زمین شناسی عظیم کارستی که جزوی از شناسنامه فرهنگی تاریخی هورامان (اورامانات) با ارزش جهانی برای ثبت در یونسکو
2. چشمه بل بزرگترین ذخیره منابع آب کارستی در زمره آب های معدنی ناب جهان قرار دارد: چشمه بل به عنوان منبعی برای تامین نیاز آب شرب بیش از دو میلیون نفر
3. ارزش اقتصادی بالقوه آب بل از چاه نفتی بیشتر است
4. چشمه بل در سال 1388 در فهرست آثار ملی طبیعی به شماره 64 ثبت شده است لذا نابودی چشمه بل مساوی است با نابودی آثار ملی کشور
2-1- پیشنه سدسازی در هورامان در ترازوی توسعه پایدار و امنیت ملی
با در نظر گرفتن پیشنه سدسازی در هورامان و با توجه به سد داریان و کانی بل، می توان گفت که این شیوه نابخردانه مطالعه، اجرا و بهره برداری یک پروژه عمرانی در یکی از حساس ترین مناطق کشور از نظر اجتماعی، غنی ترین از نظر فرهنگی، شکننده ترین از نظر امنیتی و ثروتمندترین از نظر محیط زیستی، رویه ای خطرناک است که به هیچ وجه قابل دفاع نیست (هاشمی، 1994 الف).
اگر توسعه پایدار را دارای چهار محور تعریف کنیم، کارنامه سد داریان به غایت نگران کننده است:
1. از نظر محیط زیستی، به واسطه نابودی چشمه غیرقابل جایگزین بل، تهدید تنوع زیستی منطقه اورامان، گسست زیستگاه حیات وحش و دگرگونی هوای منطقه به واسطه تغییر ظرفیت گرمایی ویژه و تبدیل هوای منطقه به شرجی طاقت فرسا در تابستان؛ به واسطه از بین بردن حجم عظیمی از نعمت خدادای آب پاک چشمه بل در این شرایط بی آبی و بحران آب و به واسطه تاکید صریح مقامات سازمان محیط زیست که این پروژه از نظر زیست محیطی به صلاح کشور نیست: بر اساس سخنان دکتر متصدی معاون محیط زیست انسانی سازمان حفاظت محیط زیست کنونی مجوز ارزیابی احداث سد داریان در سال 1389 صادر شده است. اما : نکته مغفول در صدور مجوز ارزیابی سد داریان، توجه به اهمیت چشمه بل به عنوان اثر طبیعی ملی بوده یعنی چشمه علاوه بر آب، به دلایل دیگری همچون مورفولوژی، شرایط طبیعی و اکوسیستمی از اهمیت بالایی برخوردار بوده است. دکتر متصدی صراحتاً بر این اعتقادند که احداث سد داریان به صلاح محیط زیست کشور نیست. در سال 1392 و همزمان با آغاز به کار دولت یازدهم و مدیریت جدید در سازمان، مکاتبات، مذاکرات و تلاش های بسیاری برای عدم آبگیری سد و حفاظت از چشمه بل آغاز شد اما موفق نشدند. نکته دیگر این است که از اداره کل حفاطت محیط زیست استان کردستان برای ارزیابی اثرات سد داریان استعلام نشده است که بیشترین خسارت را این استان دیده است- بنا بر این، مجوز صادر شده مشکل قانونی داشت. سد داریان اکوسیستم منطقه حفاظت شده کوسالان و شاهو را محکوم به فنا خواهد کرد. چون دریاچه سد این سیستم قشلاق-ییلاق را از هم جدا میکند. گزارش های ارزیابی اثرات زیست محیطی سدهای بلبر و پالنگان که با داریان مناطق چهارگانه حفاظت شده کوسالان و شاهو را دارد عمق مسایل زیست محیطی را نشان می دهد که بعدا بررسی می شود (هاشمی، 1994 الف).
2. از نظر اجتماعی و میراث تاریخی فرهنگی
‌أ. از نظر اجتماعی به واسطه کالبدشکافی یکی از منحصربفردترین و بکرترین مناطق کشور از نظر غنای فرهنگی و دست نخوردگی ساختار زیست اجتماعی(اورامان) و به واسطه کوچ اجباری مردمانی که اصیل ترین ردپاهای ژنتیک زبان و ادب و موسیقی کردی و حتی فارسی را در میان خود ذخیره کرده اند و به واسطه تخلیه روستاهایی که آبگیری سد داریان یا آنها را زیرآب می برد، یا به دلیل قطع راه ارتباطی، زیرآب رفتن باغات و … کوچ ساکنان به نواحی شهری را اجتناب ناپذیر می نماید. و به واسطه از بین بردن چشمه ای که نه تنها تجاوز به حریم آن، خلاف قوانین سازمان میراث فرهنگی است، بلکه به واسطه تعلق خاطر عاطفی و مذهبی مردمان محلی، ضربه های غیرقابل جبرانی به انسجام اجتماعی آن منطقه خواهد زد.
‌ب. از نظر میراث تاریخی فرهنگی و آخر اینکه در منطقه ای که جدیدترین کاوشهای باستان شناسی، خبر از کشف ردپاهای چند هزارساله (تا 40 هزار سال) از آثار و غارها و اشیائی می دهند که با آبگیری سد داریان کاملا زیرآب رفت و بخشی از هویت تمدنی کشور عزیز ایران(و نه فقط اورامان) را با خود به زیر آب برد. بر اساس مطالعات “بررسي و كاوش نجات بخشي در محدوده سد و نيروگاه داريان (شهرستان سروآباد) استان كردستان و (شهرستان پاوه) استان کرمانشاه 1393-94” نتایج بررسي هاي باستان شناسي در محدوده سد داريان 42 مکان و مکان بالقوه آثار باستانی را شناسایی کرده است شامل غار، پناهگاه، محوطه باز، گورستان، نقوش صخر هاي، قلعه، پل، راه كوهستاني که در دوره هاي باستان شناختي بيش از 40 هزار سال پيش تا سده هاي اخير اسلامی (پارينه سنگي مياني، پارينه سنگي جديد و فراپارينه سنگي، دوره مس سنگی (هزار پنجم و چهارم پ.م) عصر آهن، اشكاني، صفوي و قاجار). آثار باستانی که در مرحله دوم آبگیری زیر آب میرود در جعبه (1) و شکل های (1) و (2) نشان داده شده است (بیگلری و همکاران، 1994):
مروری بر فرهنگهای پارینه سنگی با تا
جعبه (1): مکان های باستانی که در مرحله دوم زیر آب رفتند
مروری بر فرهنگهای پارینه سنگی با تا
شکل (1) پناه گاه هناری یکی از آثار ملی که در مرحله بعدی نابود می شود
مروری بر فرهنگهای پارینه سنگی با تا
شکل (2) غار کناچه یکی از آثار ملی که در مرحله آبگیری نهایی نابود شد
3. از نظر اقتصادی، به دلیل نابودی یکی از بهترین نمونه های اقتصاد مقاومتی، یعنی اقتصادی مردمی و متکی بر داشته های بومی و با کمترین وابستگی به دنیای خارج که از پس قرن ها، و از پس بحران ها، تاب آورده و یاد گرفته چطور از دل این کوهستان خشن، مدلی پایدار برای زیست و معیشت ساکنین خود به وجود آورد. به واسطه دگرگونی ساختار معیشتی مردمانی که تا دیروز متکی بر باغات و ظرفیت های بومی دره های بی نظیر اورامان زیست می کردند و اکنون باید خواب ترسناک آوارگی در حاشیه شهرهای پاوه، کرمانشاه و تهران را و آنهم در مشاغل کاذب سیگار فروشی، قاچاق و امثالهم ببینند. عجیب آنکه در روزگاری که تمام مراکز علمی کشور در تکاپوی ایجاد نمونه های پایدار معیشتی در نواحی روستایی و متکی بر مدل های اقتصاد مقاومتی هستند و بر همه نیز ثابت شده چه کار دشوار و پر زحمتی است، خودمان با دست خودمان، مدلهای تاب آورده از پس قرن ها را نابود می کنیم و تبدیل به اقتصادهای وابسته به دنیای سرمایه داری و نظام سلطه می نمائیم.
4. از نظر سیاسی و امنیتی، می توان گفت که با توجه به ابعاد مختلف فرهنگی سیاسی امنیت ملی، (1) در صورت نجات چشمه (کانی) بل از منظر تهدیدهای جدید امنیتی ( گفتمان مثبت امنیتی) به امنیت ملی و اقتصادی کشور ایران کمک خواهد میکرد و به نقطه عطفی در تفکر توسعه پایدار در کشور تبدیل می شد. (2) آبگیری سد داریان این فرصت را از دست داد. (3) اشتباه ادراکی و گزینش عاطفی اطلاعات توسط مشاور و کارفرمای طرح سد داریان منجر به تصمیم گیری نادرست در قبال نجات چشمه بل شد. (4) ناگفته نماند که مدیران عامل کارفرما (شرکت توسعه منابع آب و نیرو) و مشاور (شرکت مهندسین مشاور مهاب قدس) طرح سد داریان هر دو در چارت سازمانی وزارت نیرو مشاور وزیر نیرو می باشند. دسترسی آنها به وزیر نیرو با مقایسه با کمپین نجات چشمه بل قابل مقایسه نبود. انتقال این اشتباه ادراکی به حاکمیت بر اساس اعتماد و جایگاه فنی مهندسی مشاور طرح بود تا اینکه بر اساس حقیقت های اجتماعی- فنی.
سخن در باره سد داریان و اثرات سوء آن بر محیط زیست، فرهنگ، اجتماع، اقتصاد و امنیت منطقه، فراوان است (نگاه شود به مقاله چشمه بل و امنیت ملی، هاشمی، 1994ب). سخن کوتاه می کنیم و به این بسنده می کنیم که به هیچ وجه از نظر مولفه های توسعه پایدار، این پروژه و ادامه آن قابل دفاع نیست. لذا نتیجه می گیریم که سابقه توسعه منابع آب در این حوضه ناپایدار بوده است.
3- مناطق حفاظت شده شاهو- کوسالان در معرض نابودی با ساخت سد بلبر
مشخصات این سد بتنی دو قوسی که تراز نرمال آن 1070 متر از سطح دریا می باشد عبارت است از سیستم انحراف آب، سیستم تخلیه سیلاب، سیستم تخلیه تختانی، سیستم آب بر نیروگاه و تامین جریان رودخانه گردلان. حجم مخزن 320 میلیون متر مربع، طول دریاچه 18 کیلومتر و سطح آن حدود 500 هکتار می باشد. نیروگاه بلبر با ظرفیت 100 مگاوات برق ساخته می شود. محدوده سد در منطقه حفاظت شده کوسالان می باشد (مهاب قدس، 1389).
کارشناسان توسعه پایدار این سوال مهم را در ذهن دارند: با وجود دو سد آزاد و گاران در بالادست و سد داریان در پایین دست سد بلبر، دیگر چه لزومی هست که این طبیعت بکر و دست نخورده را با احداث سد بلبر زیر آب ببرند و باعث نابودی این منطقه ارزشمند شوند؟ یادم هست که در جلسه ای برای ارزیابی سیستم تصمیم یار طرح سیروان-گرمسیری، مشاور طرح با اشتیاق مدل شبیه سازی وینسیم را داشت نشان می داد ناگهان پرفسور ایلکو فان بیک (هلند) و پرفسور پیتر لاکس (ایالات متحده) این سوال را مطرح کردند: خیلی خوب کاری که شما می کنید در هیچ جای جهان نشده…آیا آسیب پذیری این نوع توسعه منابع آب و سدسازی را شما ارزیابی کردید؟ که البته جواب قانع کننده ای ارایه نشد. بنا بر این ساخت سد بلبر با مخالفت شدید کارشناسان محیط زیست روبرو بوده است.
کارشناسان اداره کل حفاظت محیط زیست استان کردستان بر این باورند که ساخت و آبگیری دو سد داریان و بلبر در این منطقه و وجود دو سد آزاد و گاران به فاصله چند کیلومتر از یکدیگر، اثرات زیانباری بر اکوسیستم منطقه برجای خواهد گذاشت. منطقه ای که به یقین می توان گفت در ایران و خاورمیانه کم نظیر است و باید آنرا حفظ نمود نه اینکه از بین برد. بنا به اذعان ادراه کل حفاظت محیط زیست استان کردستان، منطقه حفاظت شده کوسالان و شاهو با مساحت ۵۷,۰۰۰ هکتار در غرب استان کردستان در محدوده شهرستان های سروآباد و کامیاران واقع شده و با دارا بودن پوشش گیاهی مناسب (جنگل های بلوط و مراتع) ، دست خوردگی کمتر، دارای گونه های بارز حیات وحش از جمله کل و بز، خرس، پلنگ، سیاه گوش، کرکس، هما، عقاب طلائی می باشد.
3-1- مناطق حفاظت شده و آثار باستانی
بر اساس گزارش مشاور طرح (مهاب قدس، 1389) محدوده سد بلبر در منطقه حفاظت شده کوسالان واقع شده است. این منطقه در سال 1388 یک سال پس از شروع مطالعات سد بلبر، به عنوان منطقه حفاظت شده تحت مدیریت اداره کل حفاظت محیط زیست استان کردستان اعلام شده است. اما با این وصف، مطالعات ساخت سد بلبر ادامه داشته. در همین گزارش اعتراف دارد که در محدوده طرح میراث فرهنگی و تاریخی عدیده ای وجود دارد که می توان به قلعه پیر سلیمان تفلی، قبر دخمه ای تفلی، تپه باو دورود، قلعه سورون و غار قلعه جی اشاره کرد. البته مکان های باستانی دیگری وجود دارد از جمله مه ر چه له م، گور تیات، دگا کونه، وه ر. حه مام(حه مامه کونه) و مه ره. مه ووس.
همانطور که گفته شد، سد داریان و بلبر اکوسیستم منطقه حفاظت شده کوسالان و شاهو را محکوم به فنا خواهد کرد. چون دریاچه سد این سیستم قشلاق-ییلاق را از هم جدا میکند. گزارش های ارزیابی اثرات زیست محیطی سدهای بلبر و پالنگان که با داریان مناطق چهارگانه حفاظت شده کوسالان و شاهو را دارد عمق مسایل زیست محیطی را نشان می دهد.
لازم به یادآوری است که محدوده سامانه انتقال آب از داریان به سد مطالعاتی پالنگان (همان، ص 3-132 ) بر اساس نقشه مناطق چهارگانه تحت مدیریت سازمان محیط زیست، حدود 12 کیلومتر ابتدای مسیر سامانه از ساحل چپ (22 درصد از کل مسیر) و حدود 10 کیلومتر ابتدای مسیر سامانه از ساحل راست (18 درصد از کل مسیر) با منطقه حفاظت شده کوهسالان و شاهو تداخل دارد. البته سد پالنگان هم مورد تایید کارشناسان محیط زیست قرار نگرفته است.
در گزارش مهاب قدس (1389) اشاره می کند که تناژ متوسط رسوب روردی به سد بلبر برابر با 3083954.68 (3.1 میلیون) تن در سال برآورد شده است. همچنین دبی ویژه رسوب حوضه سد معادل 960 تن در کیلومتر مربع در سال و حجم رسوب 50 ساله در مخزن سد برابر 118.6 میلیون متر مکعب محاسبه شده است. بنا بر این فرسایش منابع خاک یکی از عمده ترین مشکل محسوب می شود (همان، ص 3-89)
با بررسی زیستگاه ها و مناطق تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست (همان، ص4-29)، نشان می دهد که عمده ترین زیستگاه تحت حفاظت سازمان که در محدوده طرح قرار میگیرد منطقه حفاظت شده کوسالان در محل محور سد می باشد که زیست گاه مهم با مساحت 57 هزار هکتار در شهرستان های کامیاران، سروآباد و مریوان تنوع زیستی بالایی داشته و معماری روستاهای داخلی این منطقه به آن روح و زیبایی ویژه داده است. این زیستگاه فون و فلور غنی ای در خود جای داده که می توان به گونه های پرندگان شکاری (falconidae, accipiteridae)، خرس قهوه ای (ursus arctos) و پلنگ (panthera pardus) اشاره کرد. پوشش گیاهی غالب منطقه شامل بلوط (quercus spp)، بادام کوهی (amygdalus)، پسته وحشی (pistacia atlantica)، انجیر وحشی (ficus cf. carcia)، و زالزالک (crataegus) است. و با توجه به حضور پوشش گیاهی تیپیک زاگروس شمالی و حضور گونه های جانوری شاخص در شرایط بسیار مطلوبتری از سایر نقاط محدوده اثر طرح قرار دارد. موقعیت منطقه حفاظت شده بر اساس مصوبات شورای عالی محیط زیست در سال 1388 به عنوان منطقه حفاظت شده تحت مدیریت اداره کل حفاظت زیست استان کردستان درآمده است. منطقه طرح بلبر در مرکز منطقه حفاظت شده شاهو کوهسالان که از زخیره گاههای جنگلی گیاهی و جانوری استان کردستان محسوب می شود و به همین علت حفاظت می گردد. در بررسی های که در سال 1375 در قالب گونه های نادر گیاهی استان کردستان توسط دانشکده جغرافیای دانشگاه تهران روی منطقه شاهو انجام شد. بیش از 350 گونه گیاهی در مطالعات صحرایی جمع آوری گردید که درصد قابل توجهی از آنها بوم زاد منطقه شاهو و اورامان می باشند. چنانچه در محدوده کوچک مخزن سد بلبر حدود 30 درصد گونه ها بومی اند. با توجه به توضیح ارایه شده گونه های گیاهی بومی، نادر و در خطر تهدید و گونه های دارای ارزش زیست گیاهی برای حیاط وحش گونه های حساس گیاهی منطقه طرح شناخته می شود.
با جمع بندی وضع موجود اکولوژیک (همان، ص4-34)، می توان گفت که منطقه مورد مطالعه در پروژه سد بلبر، در محدوده کوه های کوسالان واقع شده که جزو رشته کوه های زاگرس میباشند. کوهستانی بودن منطقه، وجود نواحی پرشیب و اختلاف ارتفاع موجب زیستگاه های متنوعی برای زندگی گونه های مختلف گیاهی و جانوری شده است. بخش وسیعی از اکوسیستم خشکی این منطقه را اکوسیستم های کوهستانی، شامل خرد اکوسیستم های جنگلی و صخره ای در برمیگیرند. بسته به میکروزیستگاههای موجود در مناطق صخره ای از لحاظ شیب، پوشش، ارتفاع، جنس و بستر و همچنین وجود شکاف های سنگی در ارتفاعات پایین گونه های مختلفی از خزندگان را در خود جای داده است. از خزندگان مهم منطقه، گونه با پراکنش بسیار محدود (asaccus-kurdistanensis) می باشد که جزو گونه های اندمیک ایران می باشد. بخش عمده ای از اکوسیستم های جنگلی دارای پوشش گیاهی غالب از درختان بلوط در خاکهای عمیق وارغوان در خاکهای کم عمق می باشد و در ارتفاع بالاتر از مرز جنگل (معمولا تا 2300 م) علفزار ها و بوته زار ها مشاهده می شوند.
مهمترین اکوسیستم آبی منطقه نیز رودخانه گردلان می باشد که ساختگاه اصلی سد نیز بر روی آن واقع است. سه نوع از خرداکوسیستم ها را می توان در این محدوده تشخیص داد شامل سیلاب دشت، ریپارین و اکوسیستم آب شیرین. در محدوده حاشیه رودخانه بویژه در محدوده کف مخزن و در محدوده محور، پوشش گیاهی ریپارین رودخانه شامل جمعیت های متراکم تمشک و انگور است که ارزش بسیار بالایی از نظر زیستگاه و غذا برای حیاط وحش دارد. جامعه مذبور در انتهای دره بلبر و در نزدیکی محور سد توسط جمعیت متراکمی از بید سفید تقویت می گردد که تا پایین دست ادامه پیدا کرده است.
بررسی صحرایی منطقه حاکی از وجود 74 گونه گیاهی، علفی، درختچه ای و چندساله چوبی در محدوده بلافصل طرح است که در 32 تیره جای دارند که از این تعداد 21 گونه اندمیک ایران، 3 گونه دارای ارزش ذخیره گاهی جنگلی، می باشند. به طور کلی 7 تیپ عمده در محدوده بلافصل (مخزن) سید بلبر شناسایی شده است که 2 تیپ آن گونه های ذخیره گاهی جنگلی می باشند. در مطالعات و همچنین بررسیهای فونستیک انجام شده حضور پستانداران خاص مناطق کوهستانی از جمله پازن و پلنگ و پستانداران وابسته به اکوسیستم آبی مانند شنگ مشخص شده است.
بطور کلی از 24 گونه پستاندار، 46 گونه پرنده، 11 گونه خزنده، 3 گونه دوزیست و 13 گونه ماهی شناخته شده در منطقه؛ 3 گونه در کلاسهای حفاطتی IUCN (دو گونه در کلاس آسیب پذیر و ا گونه در کلاس در خطر انقراض)، 12 گونه در زمینه CITES و 16 گونه حفاظت و حمایت شده ملی هستند. به طور کلی می توان اظهار داشت که در محدوده مورد مطالعه تاکسون های زیست می کنند که همانطور که از اسمشان بر می آید محدود به استان کردستان بوده و محدوده پراکنش آنها کاملا منطبق بر مناطق کوهستاتی و جنگلی استان می باشد از جمله این گونه ها می توان به سمندر آتشی کردستان اشاره نمود که دارای پراکنش بسیار کم و محدود به مناطق مرطوب و نزدیک به آب بوده و تخریب زیستگاه و استرس های محیطی صدمات جبران ناپذیری به جمعیت های آنها وارد می سازد. دیگر گونه های حساس و اندمیک منطقه شامل مارمولک های asaccuskurdistanensis) و timonprinceps kurdistanica و دارای جمعیت های کوچک می باشند.
3-2- ارزیابی ناقص اثرات زیست محیطی سد بلبر
بر اساس ارزیابی انجام شده با بررسی 34 پارامتر محیطی در سه سطح: فیزیکوشیمایی؛ اکولوژیک و اجتماعی- اقتصادی مجموعا 30 فعالیت در ساخت و بهره برداری سد داریان مشخص گردیده است که در جدول 1 آمده است. با توجه به جدول 1 می توان گفت که در جمع 80 درصد از پیامدها ناشی از مرحله ساخت سد بلیر و 55 درصد از پیامدها در مرحله بهره برداری منفی عنوان شده است. با این وصف با نحوه ارزیابی و روش بکار گرفته شده اثرات منفی در برابر اثرات مثبت وزن دهی کمتری به خود تعلق گرفته است و این گزارش سد بلبر را تایید کرده است که اصول علمی و ارزیابی مستقل را کاملا رعایت نکرده است و جانبدارانه بدون توجه به اهمیت مناطق حفاظت شده و آثار باستانی و اهمیت تاریخی و فرهنگی منطقه این سد برقابی را تایید کرده است. البته کارشناسان محیط زیست کردستان به شدت با ساخت این سد مخالفت کرده که در رسانه ها نشر شده است. برای مثال ایرنا گزارش می دهد که طرح بلبر با توسعه پایدار در کردستان ناهمگون است(ایرنا (1394): سد بلبر و کارخانه مریوان دو طرح ناهمگون با توسعه پایدار در کردستان کد خبر: 81628715 (4683054) | تاریخ خبر: 10/03/1394 )
کارشناسان محیط زیست در رابطه با ساخت سد بلبر نیز مخالفت خود را اعلام کرده اند:
* سد بلبر در منطقه حفاظت شده در نظر گرفته شده است و ساخت آن آثار جبران ناپذیری ایجاد می کند.
* سد بلبرکریدورهای حیات وحش این منطقه حفاظت شده را قطع می کند و با تغییر در محیط زندگی آنها حیات آنها نیز مورد تهدید قرار می گیرد.
* با اشاره به ظرفیت های گردشگری طبیعی این منطقه می توان گفت: از دوآبان سروآباد تا خود روستای سلین و بلبر، مسیر خروشان رودخانه سیروان است که هر ساله در آن مسابقات کشوری قایقرانی برگزار می شود. این مسابقات می تواند حتی گردشگران خارجی را نیز جذب کند که اگر این رودخانه و شرایط طبیعی آن نتواند گردشگران را جذب کند قطعا یک سد نمی تواند چنین کاری کند و حتی با تغییر شرایط طبیعی و تاریخی منطقه ، ظرفیت گردشگرپذیری آن را از بین می برد. دریاچه سد مصنوعی است و در هر جایی که سد ساخته شده این دریاچه ها هم وجود داشته است که گردشگرپذیری مطلوبی نداشته است. در سدهای گاوشان و قشلاق و بقیه سدها گردشگری زیادی ایجاد نشده است.

جدول1: درصد پیامدهای منفی فعالیت ساخت و بهره برداری سد مطالعاتی بلبر در هورامان
منبع (مهاب قدس (1389). مطالعات ارزیابی اثرات زیست محیطی طرح سد و نیروگاه بلبر، شرکت آب و نیرو، وزارت نیرو)
مرحله سدسازی مرحله ساخت مرحله بهره برداری
تعداد فعالیت ها 18 13
تعداد پیامدها 116 73
34 پارامتر محیطی درصد پیامد منفی درصد پیامد منفی
پارامترهای محیطی 1: فیزیکوشیمایی 90 60
پارامترهای محیطی 2: بیولوژیکی تقریبا 100 درصد
(بالا چهار مورد مثبت) 55
پارامترهای محیطی 3: اقتصادی-اجتماعی 67 40
مجموع پیامدهای منفی % 85 55

3-3- بررسی پارامترهای اجتماعی-اقتصادی طرح سد مطالعاتی بلبر: ارقام آماهیده اشتغالزایی
همانور که در جدول 1 مشاهده شد پارامترهای اقتصادی-اجتماعی بررسی شده در مرحله ساخت 33 درصد مثبت و در مرحله بهره برداری 60 درصد مثبت ارزیابی شده بود. اشتغال و درآمد وتوسعه گردشگری از مهمترین دلایل برای ساخت سد بلبر عنوان می شود.
گفتمان موافق با سد بلبر با چنین روایت هایی شکل گرفته است (برگرفته از مصاحبه های مسئولین قبلی):
* این سد چند منظوره با 244 میلیون مترمکعب یکی از بزرگ‌ترین سدهای استان خواهد بود جهت تولید انرژی برق و تامین آب کشاورزی زمین‌های زراعی این منطقه ساخته می شود
* با توجه به اهتمام دولت در زمینه مهار آب‌های جاری در سطح استان، بهره‌برداری از این طرح در راستای تحقق این موضوع است که علاوه بر آن نیز موجب رونق کشاورزی در این منطقه می‌شود.
* با توجه به بارندگی و ظرفیت خوب آب‌های سطحی در استان و استفاده بهینه از منابع آب و خاک بعد از انقلاب، به مهار آب‌های جاری، ساخت سدهای مخزنی، ایستگاه‌های پمپاژ و ایجاد شبکه‌های انتقال و توزیع آب در بخش‌های کشاورزی، صنعت، شیلات، شرب و بهداشت گردشگری و بسته‌بندی و صادرات آب توجه جدی شده است.
* با توجه به اینکه شهرستان سروآباد به دلیل داشتن آب و هوای مناسب مستعد کشاورزی است، با احداث این سد بزرگ شاهد تحول خوبی در زمینه توسعه بخش کشاورزی در این شهرستان هستیم
* با توجه به اینکه 92 درصد جمعیت این شهرستان را روستائیان تشکیل می‌دهند، مردم به طور مستقیم شاهد خدمات صادقانه دولت در روستاها و مناطق محروم هستند.
* در رابطه مطالعات این سد قبل از انقلاب انجام شده و در سال 89 نیز در ردیف ملی قرار گرفته ولی متاسفانه با مشکل محیط زیستی روبه‌رو شده است
* بدون تردید احداث سد بلبر در رونق و توسعه پایدار شهرستان سروآباد بسیار تاثیرگذار است و می‌طلبد که همه مسؤولین شهرستانی و استانی با تلاش و جدیت نسبت به رفع ایرادات محیط زیست اقدام کرده و زمینه احداث این سد مهم را فراهم کنند.
* یکی از پتانسیل‌های مهم شهرستان سروآباد بحث توسعه باغات و زمین‌های کشاورزی است، ولی توسعه باغات کشاورزی بدون وجود منابع آبی امکان‌پذیر نیست.
* احداث این سد مطالبه حق مردم شهرستان سروآباد است، با احداث سد بلبر زمینه اشتغال برای جوانان منطقه فراهم شده و شاهد مهاجرت معکوس در این شهرستان خواهیم بود.
* همانطور که حفظ محیط زیست اصلی ضروری است، توجه به حیاط مردم، توجه به اشتغال آنها، توجه به ماندگاری روستائیان و توجه به درآمد پایدار مردم منطقه نیز یک اصل و ضرورت است.
* با احداث و راه‌اندازي اين سد، تحول بسيار عظيمي در منطقه و شهرستان به وجود مي‌آيد. با ساخت اين سد علاوه بر تامين آب مورد نياز کشاورزي و توسعه باغات، برق مورد نياز براي بخشي از شهرستان تامين مي‌شود و اين امر در رونق شهرستان نقش مهمي دارد.
* ايجاد و راه‌اندازي اين سد مخزني و نيروگاهي در توسعه اشتغال نيز موثر است و مي‌تواند در کاهش نرخ بيکاري نقش موثري داشته باشد.
* توسعه باغات را در سروآباد به عنوان عامل مهمي در توسعه شهرستان است: با توجه به وجود باغات براين اساس در طي دو سال گذشته پنج پروژه با اعتباري نزديک به هشت ميليارد ريال به منظور توسعه باغات سروآباد صرف شده است.
* وجود رودخانه سيروان به عنوان يک امتياز بسيار بزرگ می باشد اين امر در ايجاد ايستگاه‌هاي پمپاژ انتقال آب و در راستاي توسعه باغات موثر بوده است.
با توجه به موارد ذکر شده در روایتهای پشت گفتمان ساخت سد بلبر، تناقض های بزرگی مشاهده می شود. لذا فرا-روایت مبنی بر عدم ساخت سد بر این نکات تایید دارد که موافقین سد بلبر
* بر این واقف هستند و اجماعی وجود دارد که مشکلات زیست محیطی وجود دارد و باید برطرف شود (بنا بر این حفظ محیط زیست یک ضرورت است)
* وجود رودخانه سیروان بزرگترین امتیاز برای توسعه باغات است (بنا بر این سد ضروری نیست و منبع آبی برای توسعه باغات وجود دارد)
* توسعه باغات توسط ایجاد ایستگاه های پمپاژ انجام شده است (بنا بر این توسعه بدون سد امکان پذیر است
با توجه به نکات فوق توسعه کشاورزی بدون سد امکان پذیر است- در واقع نابودی باغات و تملک اراضی از مهمترین خسارت های ساخت سد محسوب می شود.
دو پارامتری که مثبت ارایه می شود عبارتند از تولید برق و اشتغال و درآمد.
در مورد تولید برق این سوال در ذهن خطور می کند که سد برقابی داریان در چند کیلومتر پایین تر، وجود دارد لذا آیا به دو سد برقابی در چنین فاصله کوتاه نیازی هست؟ آیا ساخت سد در مناطق حفاظت شده برای تولید برق هزینه زیست محیطی آن چقدر است؟ آیا توجیه اقتصادی طرح کافی است؟ و تولید برقابی این سد (ظرفیت حدود 100 میگاوات) یک دهم تولید نیروگاه سیکل ترکیبی برق قلیان نمی باشد (حدود 1000 میگاوات). آیا ساخت دریاچه ای به طول 18 کیلومتر با زیر آب رفتن صدها هکتار باغات مرغوب در مناطق حفاظت شده برای تولید این مقدار برق از لحاظ اقتصادی مقرون به صرفه است؟
تخریب محیط زیست و عواقب اجتماعی-فرهنگی این سد هم علت بر مزید است. در واقع باعث بیکاری باغداران و جوامع محلی و از دست رفتن اراضی باغات می شود. برای مثال، سد آزاد در نزدیک روستای نگل فقط 10 میگاوات تولید می کند (معروف به نیروگاه آزاد) و در این نیروگاه هم تعداد افراد بومی کمی استخدام شده اند. و در واقع اشتغالی چنان در منطقه ایجاد نکرده است.
اما موضوع اشتغالزایی توسط احداث سد، یکی از پارامترهایی است که مورد توجه زیاد قرار می گیرد اما قرائنی وجود دارد که آمار اشتغال زایی آماهیده و متورم ارایه می شود. برای مثال، بنا به گزارش هزارماسوله، در بازدید وزیر مهندس چیت چیان نیرو به سد داریان اعلام کرده بود که ” اجرای کامل سد داریان می تواند زمینه اشتغال دو هزار نفر را به صورت مستقیم و دو هزار نفر را نیز به شکل غیرمستقیم فراهم آورد”. در طرح سد بلبر، بر اساس خود گزارش مهاب قدس (1389) حدود 40 درصد شغل کارگری موقت (حدود 380 نفر) برای بومی استان ایجاد می شود. این نکته بسیار مهم است که اشتغال برای افراد بومی منظور فقط منطقه هورامان نیست بلکه از مریوان و سنندج و غیره هم بکار گرفته شده و می شوند. در سد گاران برای مثال در بخش نظارت 7 نفر از مریوان و 1 نفر از سنندج؛ اجرائیات حدود 5 نفر از سنندج؛ نقشه برداری 3 یا 4 نفر سنندجی و مریوانی؛ فنی حدود 5 نفر از سنندج؛ به شکل تقریبی از اوج کار که 400 نفر بوده تا 40 درصد بومی استان به کار گرفته شده است. و اکثراً شغل های موقت بعد از اتمام پروژه اخراج و بیکار شده اند.
طبق نظر سنجی انجمن تریفه هه ورامان که موخراً انجام شده است در روستاهای بلبر، سلین، ژیوار و هه ورامان انجام شده است؛ ۹۲ درصد مخالفت خود را با احداث سد بلبر اعلام داشتند. علت اصلی برای 8 درصدی که موافق سدسازی بوده اند ایجاد اشتغال بوده است. اما آنچه حائز اهمیت است با این سوال که ایا اگر شغلی مناسب در منطقه ایجاد میشد باز هم موافق احداث سد بودید جواب منفی بوده است. بنا بر این، اشتغالزایی در گفتمان سدسازی جایگاه آماهیده دارد و واقعیت امر چیزی دیگر است. بسیاری از جوامع محلی احساس می کنند که قوانین مربوط به کار هم ضمانت اجرایی ندارد و در بسیاری از سدها نیروهای غیربومی بیشتر از مقررات به کار گرفته شده اند. بسیاری از افراد به نویسنده این مقاله مراجعه نموده که حق آنها در سد ژاوه برای مثال ضایع شده است. لذا لازم است که قوانین کار مربوطه ضمانت اجرایی بیشتری داشته باشد و این کار بازرسی شود.
تملک اراضی باعث مهاجرت و بیکاری می شود که توجهی در این مطالعات جانبدارانه به آن نشده و ضریب اهمیت کمی قائل شده اند. لذا ساخت سد چنان در موضوع اشتغال موثر نیست که جلوه داده می شود. در سدهای دیگر مثل ژاوه برای مثال خیلی از افراد بومی بعد از عملیات سخت انفجار بیکار شدند. بر اساس گزارش معتمدین، در گذشته تاکتیک های اختلاف بیانداز و حکومت کن در مورد روستائیان محروم بکار گرفته شده: به عده ای بیشتر خسارت پرداخت شده که آنها به عنوان عواملی برای تملک اراضی با هزینه ای پایین تر پرداخت شده است و باعث اختلافات میان جوامع محلی شده اند. بنا بر این هدف گرفتن اراضی با کمترین قیمت در رفع محرومیت این مردم اثری نداشته است.
اشتغال در سطح سیاستگذاری جهانی یک مساله مهم است. بنا بر این با موضوع آب و مشاغل (Water and Jobs) روز جهانی آب امسال (2016) برگزار شد. از اهداف شعار روز جهانی اب این است که فرصتی باشد تا به ارتباط میان آب و مسایل شغلی و معیشتی بیشتر پرداخته شود. بر اساس گزارش بخش آب سازمان ملل (UN WATER) در حال حاضر نزدیک به نیمی از کسانی که در جهان اشتغال دارند (یک و نیم میلیارد نفر) در بخش‌های مرتبط با آب کار می‌کنند و تقریباً همه مشاغل موجود در جهان، به آب وابسته است. کارشناسان امور اجتماعی از جمله محمد جواد سمیعی (1395) بر این اشاره دارند که آب و مشاغل در 5 حوزه مرتبط است و نیاز به بررسی دقیق است: (1) حوزه کشاورزی، (2) اشتغالزایی، (3) مشاوران و پیمانکاران عرصه آب، (4) دستگاه های دولتی و (5) عرصه های میان رشته ای. سمیعی (1395) به هر یک از این 5 حوزه به صورت مبسوط تشریح می دهد و این خارج از نطاق بحث ما است. اما موافقین سد بلبر روی موضوع اشتغالزایی این سد مانور می دهند و آن را با رونق اقتصادی و توسعه ارتباط می دهند لذا لازم است که روی این موضوع زوم کنیم.
سمیعی (1395) به موضوع مهم اشاره دارد که در کشور ما ایران به طور کلی ” وضعیت کمی، کیفی و مدیریتی منابع آب در کشور، دچار چالش‌های جدی است و روندهای فعلی، این چالش‌ها را تشدید نیز خواهد نمود. از منظر کمی، مدت‌هاست که از مرز پایداری منابع عبور کرده‌ایم. آب‌های زیرزمینی که بالغ بر ۵۵% نیاز آبی را در بخش‌های مختلف تأمین می‌کنند، در بسیاری از نقاط کشور دچار افت و سقوط شدید سالانه شده‌اند. از منظر کیفی، روند شور شدن آب‌های سطحی و زیرزمینی و نیز تخلیه و نفوذ فاضلاب‌ها بویژه در بخش‌های صنعتی و کشاورزی، منابع آبی را از حیز انتفاع خارج می‌کنند”. برون رفت از این بحران مدیریتی و حکمرانی نیازمند عزم سیاسی قوی و تصمیم گیرهای سخت است. به قول سمیعی سرمایه اجتماعی پایدار هنوز شکل نگرفته است و اجماع و چشم انداز مشترکی بین نخبگان جامعه وجود ندارد. این نوع پیچیدگی باعث قطبی شدن فضای اجتماعی-سیاسی شده است.
افزایش بیکاری مخصوصا در استان های محرومی همچون کردستان (غالبا اطلاعات مهندسی شده و محرمانه است و نرخ بیکاری بیشتر از آمار اعلام شده است). در مناطق مرزنشین هورامان وضعیت وخیم تر است. البته آمار بر اساس تعاریف ساخته می شود. بنا بر این، طرح های سدسازی عادتاً چاره ای برای رفع معضل بیکاری عنوان می شود. سیاست های فوریتی اشتغال زایی از اولویت های سیاست های هر دولتی محسوب میشود. اما این سیاسیت ها باید با توجه به “قید پایدار در اشتغال” باشد. سمیعی (1395) به خوبی اشاره دارد که” بدون در نظر گرفتن راهکارهایی برای لحاظ کمیت و کیفیت آب در اشتغال‌های هر منطقه، اشتغال پایدار امکان رویش نخواهد داشت و راه حل‌هایی که بدون این ملاحظات طراحی شود، خودشان مشکلات جدی حتی در حوزه اشتغال در سال‌های بعد ایجاد می‌کند”. به قولی دیگر “بی توجه به پایداری کمی و کیفی منابع آبی، مورد استفاده و سرمایه گذاری از جمله در مسیر تولید و اشتغال زایی قرار گیرند، تنها و تنها مشکل معیشت و اشتغال را به لایه ای عقب تر انداخته‌اند و در عمل این مشکلات را در آینده نه چندان دوری، تشدید نیز کرده‌اند”. مصداق شغل های ناپایدار اشتغالزایی موقت کارگری است که در بخش سدسازی نیروی انسانی زیادی در واقع به صورت موقت به کار گرفته می شوند نزدیک 90 درصد (980 نفر از مجموع 1100 نفر) شغل کارگری موقت است.
می توان نیتجه گیری کرد که اشتغالزایی در جوامع محلی بسیار بالاتر از آنچه هست در نظر گرفته می شود. بر اساس کزارش کتاب مرجع بانک جهانی (1386) منافع حاصل از احداث سد غالباً نصیب شهرنشینان و کشاورزان عمده و بسیاری از افرادی می شود که اساساً دور از سدها زندگی می کنند. برای مثال آب سد آزاد به دشت های قروه و دهگلان انتقال می یابد و یا سد داریان به دشت های گرمسیری. انتقاد عمده ای که بر این پروژه های وارد است که منافع حاصل از این سدها کمتر از هزینه اجتماعی-زیست محیطی و اقتصادی آنهاست و به همین علت نیز احداث سدهای بزرگ مانند بلبر قابل توجیه نیست. در گزارش ارزیابی اثرات این سد (مهاب قدس، 1389) برای مثال منافع اجتماعی اقتصادی آن از جمله توسعه تلقایی، چشم انداز ایجاد دریاچه و اشتغالزایی آماهیده شده است که به نحوی پیامدهای منفی را پوشش بدهد.
بانک جهانی (1386) اشاره میکند که آبگیر سد باعث جا به جایی و کوچ ناخواسته عده ای می شود. برای مثال سد تلواز بیش از 2000 نفر کار و شغل خود را از دست دادند و تعدادی از روستا ها زیر آب رفت. بنا بر این آبگیری سد که در ماتریس ارزیابی خود را مثبت نشان میدهد تاثیر منفی بسیار بزرگی بر مشاغل در سطح محلی دارد که نادیده یا کم رنگ دیده می شود. احداث سد بلبر در طول 18 کیلومتر باعث نابودی باغات زیادی می شود و اکثر این مردم مجبور هستند که کوچ کنند چون معیشت خود را از دست داده اند.
موضوعی که باید به آن اشاره داشت که سدسازی و برنامه های توسعه ناثیری بزرگی بر بازار کار بدنه حرفه ای بخش خصوصی صنعت آب (در قالب مشاور و پیمانکار و …) دارد. در دوران مدرنیته که بعد از جنگ جهانی اول شکل گرفت و در دو دهه اخیر یعنی در دوران پسا مدرنیسم رویکرد سازه ای نقش مهمی در بخش آب ایجاد کرده است. برنامه های توسعه که در زمان پهلوی (2 برنامه 7 ساله و 5 برنامه 5 ساله) و بعد از انقلاب (5 برنامه توسعه 5 ساله بعد از جنگ تحمیلی) پروژه محور بوده بدون برنامه استراتژیک و مدیریت بهم پیوسته هدایت شده است. لذا جایگاه بدنه حرفه ای بخش خصوصی و دولتی آب (مشاورین و پیمانکاران و شرکت های دولتی و موسسات تحقیقاتی وابسته به دستگاه های دولتی) بسیار موثر در این روند تفکر سازه ای بوده است. هر نوع مقاومت در برابر این تفکر سازه ای برچسب غیر کارشناسی و احساساتی داده میشود. مشاورین و پیمانکاران در لایه های قدرت نفوذ زیادی داشته و دارند و نوعی مقاومت در آن ها ایجاد شده است که زمینه معیشت و اشتغال آن ها نیز مورد تهدید قرار گرفته است. بنا بر این لازم است که سرمایه تحصیلی، سازمانی، حرفه ای و اعتباری این بدنه بزرگ حفظ شود و در مسیر توسعه پایدار مورد استفاده قرار گیرد. بنا بر این، توجه به اشتغال بخش خصوصی بزرگ آب در پارادایم‌های جدید مدیریت منابع آب، جزء لازم برای مقبولیت و توسعه این پارادایم‌هاست (سمیعی، 1395).
4- نتیجه گیری
آنچه مسلم است که سد بلبر فاقد ارزیابی تجمعی و راهبردی زیست محیطی می‌باشد. بر اساس لایحه یک شوری ارزیابی زیست محیطی ایرانکه توسط هیأت وزیران و کمیسیون‌های عمران، انرژی و معادن و صنایع مجلس شورای اسلامی تصویب شد، اثرات مخرب این سد باید با حضور کارشناسان بومی و مستقل ارزیابی زیست محیطی مجدد شود. مناطق حفاظت شده کوسالان که در سال 1388 ثبت شده است از بزرگ‌ترین خسارت های ساخت این سد است که نباید نادیده گرفته شود.
به طور خلاصه می¬توان گفت نابودی منابع آب زیرزمینی کارستی در هورامان مانند چشمه بل و نابودی ده ها چشمه دیگر صدمه¬ای بزرگ به پیشینه تاریخی، تمدنی و فرهنگی منطقه اورامانات با قدمت چندین هزار ساله وارد نموده و می کند که مازاد بر بعد و اهمیت اقتصادی آن می¬باشد. امید می رفت که شاهد باشیم که با خردمندی و هوشمندی و بصیرت، تهدید «زیان جبران ناپذیر ابدی سد داریان» را به «دستاوردی ماندگار و تاریخی برای کشور» تبدیل کنیم و از آبگیری سد داریان جلوگیری شود. اشتباه سد داریان نباید در بلبر تکرار شود. بنا براین، از مسئولین ذی ربط درخواست می¬شود که در راستای حفظ آثار تاریخی، طبیعی و ذخایر آب شرب( ثروت ملی) قدم برداشته شود و از ساخت سد بلبر جلوگیری شود. به نظر می رسد با این کار اعتماد سازی بین دولت و مردم هورامان صورت می گیرد. لذا اگر یکی از مقامات بلندپایه کشور، و ترجیحا جناب دکتر روحانی، این تصمیم تاریخی را رسماً اعلام کند، ضمن بازگرداندن امید به مردم منطقه، تا حدود زیادی ضمن آرام کردن اوضاع، اعتماد از دست رفته را به دولت و تصمیم گیران کشور در بین مردم منطقه، بازخواهد گرداند. درک این موضوع دشوار نیست که این کار، نه تنها هزینه ای ندارد، بلکه فرصتی بی نظیر و تاریخی برای کشور است که بتواند اثرات اجتماعی مثبت فراوانی به ارمغان آورد.

منابع
[1] هاشمی، سید مختار . (1994 الف) رهیافتی برای نجات چشمه بل، بزرگترین ذخیره منابع آب کارستی در خاورمیانه: رویکرد زیباشناختی کارست برای حفاظت از منطقه هورامان دارای میراث زمین شناسی با اهمیت جهانی. مجوعه مقالات همایش میراث فرهنگی ، توسعه پایدار، ص 198-211، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگی، کنجینه ملی آب، تهران.
[2] هاشمی، سید مختار. ( 1994 ب) چشمه بل و امنیت ملی. مجله ژیوار، شماره 21، ص 31-41.
[3] بیگلری و همکاران (1994). مطالعات “بررسي و كاوش نجات بخشي در محدوده سد و نيروگاه داريان (شهرستان سروآباد) استان كردستان و (شهرستان پاوه) استان کرمانشاه 1393-94”. اداره کل میراث فرهنگی استان کردستان و شرکت آب و نیرو.
[5] مهاب قدس (1389). مطالعات ارزیابی اثرات زیست محیطی طرح سد و نیروگاه بلبر. شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران (آب نیرو)، وزارت نیرو، تهران.
[6] سمیعی، محمد جواد (1395). آب و مشاغل/ نگاهی به وضعیت ایران امروز. سایت الف؛ کد مطلب: 340632؛ تاریخ انتشار : پنجشنبه ۵ فروردين 1395. http://alef.ir/vdcfmxdm0w6djva.igiw.html?340632
[7] بانک جهانی (1386). راهنماي ارزيابي پيامدهاي توسعه بر محيط زيست (كتاب مرجع بانك جهاني): دستورالعمل هاي توسعه بخشي و پروژه هاي انرژي و صنعت. دپارتمان محيط زيست بانک جهانی؛ ترجمه و تدوين هنريك مجنونيان، پرستو ميراب زاده، محمد دانش.
%d8%b3%d8%af-%d8%af%d8%a7%d8%b1%db%8c%d8%a7%d9%86-%d8%b1%d8%a7-%d8%aa%da%a9%d8%b1%d8%a7%d8%b1-%d9%86%da%a9%d9%86%db%8c%d9%85

%d8%b3%d8%af-%d8%af%d8%a7%d8%b1%db%8c%d8%a7%d9%86-%d8%b1%d8%a7-%d8%aa%da%a9%d8%b1%d8%a7%d8%b1-%d9%86%da%a9%d9%86%db%8c%d9%85

%d8%b3%d8%af-%d8%af%d8%a7%d8%b1%db%8c%d8%a7%d9%86-%d8%b1%d8%a7-%d8%aa%da%a9%d8%b1%d8%a7%d8%b1-%d9%86%da%a9%d9%86%db%8c%d9%85

سوال خود را مطرح کنید :